اصطلاحات سرطان و تومور به یک وضعیت پاتولوژیک اشاره دارد که با تکثیر کنترل نشده سلولهایی که توانایی نفوذ به اندامها و بافتهای طبیعی بدن، تغییر ساختار و عملکرد آنها را دارند، مشخص میشود. سرطان همچنین توانایی مکانیابی در فاصلهای از بیماری اولیه را دارد و در این مورد از بیماری ثانویه یا متاستاتیک صحبت میکنیم.
تومورها به تومورهای جامد که با توده فشرده بافت مشخص میشوند و تومورهای خونی (مانند لنفوم و لوسمی) تقسیم میشوند. بسته به اندامی که در آن رشد میکنند، نوع سلولهای تشکیل شده، مرحلهای که بیماری در آن تشخیص داده میشود، تهاجمی بودن و احتمال ایجاد متاستاز، میتوان تومورها را به روشهای مختلف طبقهبندی کرد.
سرطان چیست؟
بیماری که در آن سلولها به طور غیر طبیعی و غیرقابلکنترل رشد می کنند و بافت بدن را از بین میبرند سرطان نامیده میشود. بیش از 200 نوع سرطان شناخته شده است و سلولهای سرطانی با رشد سریع باعث ایجاد تومور میشوند و از عملکرد منظم بدن جلوگیری میکنند. تومورهای خوشخیم، بدخیم و پیش بدخیم وجود دارند که در نتیجه رشد سریع سلولها ایجاد میشوند.
تومورهای خوشخیم معمولاً به بافتهای دیگر سرایت نمیکنند و خطری ندارند. با این حال، تومورهای بدخیم میتوانند با گسترش به سایر بافتها و اندامهای بدن که متاستاز نامیده میشود، تهدیدکننده زندگی باشند.
پیش سرطانی (پیش بدخیم) وضعیتی را توصیف میکند که شامل سلولهای غیر طبیعی است که احتمالاً به سرطان تبدیل شوند. سرطانهای شایع و بالقوه کشنده عبارتند از سرطان ریه، لنف، سرطان خون، پروستات، سینه و روده بزرگ.
سرطان چگونه تشکیل میشود؟
سرطان در اثر جهش در DNA درون سلولها ایجاد میشود. DNA سلولی حاوی اطلاعاتی در مورد چگونگی رشد و تکثیر سلولها است. اشتباه در این دستورالعملها باعث سرطانی شدن سلول میشود. جهشهای ژنتیکی میتوانند به یک سلول سالم حمله کنند. به طور غیر طبیعی تکثیر شوند و در نتیجه سلولهای بیمار بیشتری ایجاد کنند.
سلولهای طبیعی حاوی ژنهایی به نام سرکوبکنندههای تومور هستند که رشد غیرطبیعی سلول را تشخیص میدهند و آن را متوقف میکنند. وقتی خطایی در این ژنها وجود داشته باشد، این عملکرد میتواند ضعیف یا حتی متوقف شود. این وضعیت اجازه میدهد تا سلولهای جهش یافته به رشد و تقسیم خود ادامه دهند.
ژنها میتوانند خطاهایی را که ممکن است در خود DNA وجود داشته باشد شناسایی و ترمیم کنند. یک جهش میتواند باعث شود که برخی از خطاها شناسایی نشوند و امکان تجمع جهشهای مختلف و در نهایت شروع سرطان را فراهم کند. جهشهای ژنتیکی میتوانند از بدو تولد وجود داشته باشند، یا در موارد دیگر، میتوانند توسط ویروسها، التهاب مزمن یا همان هورمونهای تولید شده توسط بدن ایجاد شوند. با این حال، آنها همچنین میتوانند توسط عوامل خارج از بدن مانند اشعه ماوراء بنفش (UV)، مواد شیمیایی سرطان زا یا پرتو ایجاد شوند.
جهش ژنتیکی تنها در صورت قرار گرفتن در معرض سایر عوامل خطر، احتمال ابتلای فرد به سرطان را افزایش میدهد. جهشها روند را آغاز میکنند، در حالی که عوامل خطر در ایجاد بیماری نقش دارند. بنابراین سرطان را میتوان به عنوان یک بیماری چند عاملی تعریف کرد که در هم جهش ژنتیکی و همچنین عوامل محیطی نقش اساسی دارند.
چه چیزی باعث سرطان میشود؟
عامل اصلی تشکیل سرطان، بدتر شدن ساختار ژنتیکی یعنی DNA به دلیل عوامل مادرزادی یا اکتسابی است. اگر اعضای خانواده شما مبتلا به سرطان باشند، خطر ابتلا به سرطان در شما بیشتر است. با این حال، تشعشعات، مواد سمی، برخی از ویروسها و بیماریهای غیرسرطانی که در طول زندگیتان در معرض آنها بودهاید، میتوانند منجر به سرطان شوند. عواملی که به طور کلی منجر به سرطان میشوند:
- سن
- مواد سرطان زا (آفلاتوکسین، آرسنیک، آزبست، بنزن، بریلیم، کادمیوم، قطران زغال سنگ، سیلیس قابل تنفس، فرمالدئید، کروم، استنشاق دود زغال سنگ، نیکل، رادون، دود دست دوم، دوده، اسید سولفوریک)
- التهاب مزمن
- سوء تغذیه
- هورمون ها
- داشتن سیستم ایمنی ضعیف
- چاقی
- تابش – تشعشع
- دخانیات
بیشتر مطالعه کنید: احتمال ابتلا به سرطان در زنان و مردان
علائم سرطان چیست؟
بدیهی است که هر نوع تومور علائم خاص خود را دارد که برای آن باید به پروندههای آسیب شناسی فردی اشاره کرد. در هر صورت برخی از علائم، به ویژه اگر به طور همزمان وجود داشته باشند، ممکن است نشان دهنده وجود یک بیماری انکولوژیک باشد. شایعترین علائم سرطان، عبارتند از:
- خستگی مداوم
- توده یا ضخیم شدن زیر پوست
- تغییر وزن بدون دلیل مشخص
- تغییرات در پوست مانند تغییر رنگ زرد، تیره یا قرمز، التهاب مداوم، تغییر در ظاهر خالهای موجود
- تغییرات در عملکرد روده و مثانه
- سرفههای مداوم
- مشکل در بلع
- گرفتگی صدا
- مشکلات گوارشی مداوم، حالت انسداد
- درد عضلانی یا مفصلی مداوم و غیر قابل توضیح
- تب مداوم و بدون دلیل یا تعریق شبانه
سوء تغذیه و کاهش وزن شدید
سلولهای سرطانی در حال رشد در بدن به انرژی بیشتری نسبت به سلولهای سالم نیاز دارند و این باعث میشود بدن در هنگام استراحت کالری بیشتری نسبت به حالت عادی بسوزاند که این امر باعث ضعیفشدن بیماران سرطانی میشود.
دردهای عضلانی و بدن
با رشد تومورهایی که تشکیل میشوند و به بافتها گسترش مییابند، به اعصاب، استخوانها یا اندامها فشار وارد میکنند و باعث ایجاد درد در بدن میشوند که می تواند فرد را در شرایط سختی قرار دهد.
ضعف مزمن و خستگی شدید
به طور کلی رشد تومور ممکن است باعث ضعف و خستگی در فرد شود. سایر علائم سرطان مانند تنگی نفس، کمخونی، درد یا کاهش سطح اکسیژن در خون (هیپوکسی) نیز عواملی هستند که باعث ایجاد خستگی میشوند.
تورم یا سختی در غدد لنفاوی
سرطانهای متاستاتیک، یعنی سرطانهایی که به اندامهای دیگر گسترش مییابند، اغلب باعث تورم غدد لنفاوی نزدیک تومور میشوند.
تغییر خال و زگیل روی پوست
افزایش تعداد، شکل و اندازه خالهای موجود روی پوست از جمله علائم سرطان پوست است، اما هر تغییر خال سرطانی نیست. برای تشخیص قطعی باید با متخصص پوست مشورت کنید.
تب شدید که در شب اتفاق میافتد
تب بالا، به خصوص در شب، به طور کلی به عنوان یک علامت رایج بسیاری از انواع سرطان شناخته میشود، اما می تواند به دلیل عفونت نیز رخ دهد. در چنین مواردی بهتر است با پزشک مشورت کنید.
سرفههای مداوم همراه با خلط و خون
علائم رایج سرطان ریه شامل سرفه مداوم همراه با خلط و خونی است که هنگام سرفه از دهان خارج میشود.
خونریزی لثه
خونریزی لثه، به ویژه یکی از علائم سرطان خون، ناشی از تعداد کم پلاکت در خون بیماران لوسمی است.
زخمهایی که بهبود نمییابند یا خیلی آهسته ترمیم میشوند
زخمهایی که بهبود نمییابند اغلب با سرطان پوست مرتبط هستند. اگر زخمهایی وجود دارد که برای مدت طولانی بهبود نمییابند، باید با متخصص پوست مشورت کنید.
نکته: این علائم ممکن است همیشه نشاندهنده ابتلای فرد به سرطان نباشد. در حالی که ممکن است بیماریهای مختلف زمینهساز علائم باشد، اما زمانی که علائم سرطان ظاهر میشود، مراجعه بدون تأخیر به پزشک برای تشخیص زودهنگام و بهبود بیماری اهمیت زیادی دارد.
آدنوکارسینوم چیست؟
آدنوکارسینوم یک تومور بدخیم است که بر بافت اپیتلیال، که شامل لایه سطحی پوست، غدد و سایر بافتهایی است که بخشی از حفرهها و اندامهای بدن هستند، تأثیر میگذارد. آدنوکارسینوم میتواند در بسیاری از بافتهای مختلف بدن ایجاد شود. اگر بافت غده غیرطبیعی باشد اما تومور خوش خیم باشد، گفته میشود که آدنوم است. آدنومها به طور کلی به سایر بافتها حمله نمیکنند و منجر به بیماری ثانویه (متاستاتیک) نمیشوند. از طرف دیگر آدنوکارسینومها به بافتهای دیگر حمله میکنند و اغلب باعث ایجاد متاستاز میشوند.
سرطان چگونه تشخیص داده میشود؟
تصویربرداری تشخیصی (CT، PET، اولتراسوند، رزونانس مغناطیسی، رادیوگرافی و غیره) معمولاً روش اصلی آنالیز برای تشخیص تومورهای جامد است. روشهای تشخیص با توجه به محل تومور متفاوت است. برای سرطان خون، یک آزمایش ساده خون یا غدد لنفاوی اغلب کافی است. مرحلهبندی و تعیین درجه بدخیمی اغلب به آناتومی پاتولوژیک از طریق تجزیه و تحلیل بافت شناسی بافتها، اغلب با تکنیکهای بیولوژی مولکولی ادغام میشود.
هر فردی که علائم دائمی و نگران کنندهای را تجربه میکند باید ابتدا توسط پزشک عمومی، ثانیاً پس از بررسیهای لازم و در صورت لزوم توسط متخصص انکولوژی معاینه شود. افراد بدون علامت که نگران خطر ابتلا به بیماری هستند، باید آن را با پزشک خود در میان بگذارند و در مورد مناسبترین آزمایشها و روشهای تشخیصی برای وضعیت خود سوال بپرسند.
مرحله بندی سرطان چیست؟
مرحله بندی کمک میکند تا پزشک روند درمان را به درستی انجام بدهد. بسیاری از سرطان های رایج چهار مرحله دارند. این مراحل بسته به اندازه، شدت سرطان و محل آن در بدن متفاوت است.
چهار مرحله سرطان عبارتند از:
مرحله 1: سرطان در ناحیه کوچکی قرار دارد و هنوز به غدد لنفاوی یا سایر بافتها گسترش نیافته است.
مرحله 2: سرطان در ناحیه ای که چسبیده است گسترش یافته و رشد کرده است و ممکن است تا حدی به غدد لنفاوی گسترش یافته باشد اما به بافت های دیگر گسترش نیافته است.
مرحله 3: مرحلهای است که سرطان رشد و توسعه یافته و همراه با غدد لنفاوی به بافت های دیگر گسترش مییابد.
مرحله 4: به این مرحله، مرحله سرطان پیشرفته یا سرطان متاستاتیک نیز میگویند. در مرحله چهارم، سلولهای سرطانی به سایر اندامها و بافتهای بدن گسترش یافته اند. در این مرحله ممکن است جان فرد در خطر باشد.
بیماری سرطان که به طور کلی در چهار مرحله دیده میشود، مرحله صفر نیز دارد. این مرحله نخستین مرحله در نظر گرفته میشود و مشخص میکند که سلولهای سرطانی هنوز در ناحیهای که سرطان شروع شده است، موضعی هستند. سرطان ها در این مرحله معمولا به راحتی قابل درمان هستند و خطری ندارند.
درمان سرطان
درمانهای انکولوژیک بسته به محل شناسایی اولیه، مرحله بیماری (طبق روش مرحلهبندی TNM شناخته شده در سراسر جهان)، وجود یا عدم وجود بیماری ثانویه و شرایط عمومی سلامت بیمار متفاوت است. درمانهای سرطان میتوانند شامل موارد زیر باشد:
- درمانهای جراحی
- شیمی درمانی
- رادیوتراپی
-
درمان اصلاح کننده پاسخ بیولوژیکی
-
پیوند مغز استخوان
هنگامی که مرحله درمان به پایان میرسد، دوره زمانی وجود دارد که در طی آن تستها و بررسیهای تشخیصی برای تأیید اثربخشی درمانهای انجام شده، صورت میگیرد که به عنوان مرحله پیگیری شناخته میشوند.
برای پیشگیری از سرطان چه باید کرد؟
برای کاهش خطر ابتلا به سرطان، به طور کلی باید سیگار را ترک کنید، ورزش کنید، غذای سالم بخورید، از نور شدید خورشید دوری کنید و به طور منظم چکاپهای سلامتی داشته باشید و در برخی موراد غربالگری سرطان را انجام دهید. به طور کلی آنچه باید برای کاهش خطر ابتلا به سرطان انجام شود به شرح زیر است:
- عدم استعمال دخانیات به خصوص سیگار و نوشیدن الکل
- ورزش منظم
- رژیم غذایی سالم و متعادل
- دوری از اشعه شدید خورشید
- چکاپ منظم پزشکی
- الگوهای خواب منظم
- دوری از استرس
